افزون بر همهء اينها ، گرچه يوسف در حكومت مصر به پايگاه بلندى رسيده بود ، با اين همه بيش از يك وزير نبود ، و مىدانيم در چنان حكومت‌هايى ، كارهاى بزرگى كه به دست وزير يا هر كس ديگرى انجام مىشود و شايسته است كه در جايى نوشته شود و زنده بماند ، همه به خود شاه نسبت داده مىشود و در كارنامهء او نوشته مىشود تا نام او زنده بماند و كارنامهء پربارتر گردد . از اين روى اگر نام يوسف و كارهاى او وزير بوده و نه شاه ، در جايى نيامده ، چيز شگفتى نيست . « 1 » جداى از اينها ، اگر بخواهيم از روى حدس و گمان و نه يقين بر نام آن پادشاه مصر كه هم روزگار يوسف بوده است ، انگشت گذاريم ، و در اين‌باره از فهرست پادشاهان آن روزگار و نيز از منابع و گزارش‌هاى اسلامى يارى بگيريم ، آن پادشاه يكى از هيكسوسيان خواهد با نام « سا أوسر إن رع - فيان » « 2 » از پادشاهان سلسلهء پانزدهم يعنى از اوايل روزگار هيكسوسيان . گفتنى است كه در روايات اسلامى ، پادشاه هم روزگار يوسف ، يكى از پادشاهان عرب تبارى بوده است كه « چوپانان » ( - هيكسوسيان ) « 3 » خوانده مىشده‌اند و « ريان » نام داشته است . « 4 » و من گمان مىكنم - و هر گمانى گناه نيست - كه اگر « ريان » را دگرگون شده ( - تصحيف ) « خيان » بدانيم ، پر بىراه نخواهد بود ، اگرچه داستانى كهن ، رسيدن هيكسوسيان به مصر را در روزگار پادشاهى « ايبيبى » مىداند . « 5 » ب : راى دوم اين رويكرد كه آمدن اسرائيليان به مصر را در روزگار « آمن حوتپ » دوم ( 1436 - 1413 ق . م ) مىداند ، پيشنهاد « برنى » و « گروسمان » است . « برنى » نخست در 1918 م در اين باره

--> ( 1 ) . سليم حسن ، مصر القديمة ، جزء هفتم ، قاهره ، 1950 م ، 107 - 110 . ( 2 ) . دربارهء اين پادشاه بنگريد به : محمد بيومى مهران ، حركات التحرير فى مصر القديمة ، 145 - 148 ؛ نيز : T . G save . Saderbergh , JEA Vd . 37 ، 1951 ، p . 63 ؛ W . C . Hayes , Egypt from the Death of Ammenemes , III , Cambridge ، 1965 ، p . 22 ؛ A . Gardiner , Egypt of pharaohs , p . 158 . ( 3 ) . محمد رشيد رضا ، تفسير سورهء يوسف ، قاهره ، 1936 م ، 68 . ( 4 ) . تاريخ طبرى ، 1 / 325 - 336 ؛ تفسير طبرى ، 16 / 17 ؛ ابن كثير ، قصص الانبياء ، 1 / 306 ؛ تفسير ابن كثير ، 4 / 306 ؛ تاريخ ابن خلدون ، 2 / 75 - 76 ؛ مروج الذهب مسعودى ، 1 / 61 ؛ سعد زغلول عبد الحميد ، فى تاريخ العرب قبل الاسلام ، بيروت ، 1975 م ، 104 . ( 5 ) . نجيب ميخائيل ، مصر و الشرق و الادنى القديم ، 1 / 403 .